de tijdlijn van de geschiedenis van IJsselstein

Uit een ordonnantie op de melaatsenbroederschap blijkt dat er ter gelegenheid van de ommedrachten (op 24 juni) van de vier dekens van deze broederschap er twee hun functie ter beschikking stelden. Deze twee spraken op die dag recht over de leden. Bij De Geer lezen we: ... maar, nadat zijn vader (Aernout I) bij het verdrag van den 27.October 1285 zijne vrijheid had herkregen, treffen wij ook dezen weder op den 24.Junij van het jaar 1287 aan, en wel als regter te Eiteren (‘in presentia domini Arnoldi de Aemstelle, militis, judicis sive justitiarij de Eyteren”). De vraag is of genoemde datum puur op toeval berustte of dat het wel degelijk te maken had met een ommedracht wanneer er immers veel mensen naar Eiteren togen waardoor dagvaarding gecombineerd kon worden met een bedevaart. Voormelde heer Aernout I van IJsselstein werd opgevolgd door zijn schoonzoon Gijsbrecht II die al spoedig in de grootste politieke problemen geraakte. Deze hadden onder meer tot gevolg dat zijn kasteel werd geconfisqueerd. In 1304 werd hij echter in zijn rechten hersteld. De Geer merkt hierover op: Immers, reeds op den 23. Junij van het voormelde jaar 1304 zien wij hem (Gijsbrecht II) weder openlijk als heer van IJsselstein te voorschijn treden. Men zou dus kunnen vermoeden dat de heer van IJsselstein in zijn rechten werd hersteld op de vooravond van een ommedracht.

Het is bekend dat Guy van Avesnes dat jaar een kerkvergadering bijwoonde in Keulen. Dit kan er reden voor geweest zijn dat niet hij maar zijn wijbisschop de kerkconsecratie verrichtte. Ofschoon dit ook de taak van een wijbisschop was zou er wat dat betreft een uitzondering kunnen zijn gemaakt gezien de banden tussen Guy en Gijsbrecht. Hedendaagse auteurs blijven echter eraan hechten om Guy als consecrator op te voeren, kennelijk uit louter chauvinistische motieven. Daags na bovenvermelde bijeenkomst, we denken aan het hoogfeest van Pasen, consacreerde deze wijbisschop, Joannes Scopia (Jan van Konstanz), de nieuwe kerk. Na de plechtigheid, die naar middeleeuwse riten bijna een halve dag duurde, hield de parochie van Maria ten Hemelopneming te Eiteren op te bestaan en was de stichting van de parochie van IJsselstein definitief. Deze parochie werd gesteld onder het patronaat van de H. Nicolaas wiens verering door de abdij van Werden (die immers land te Eiteren had bezeten) in onze streken werd ingevoerd. De kerk van Eiteren werd een kapel met aan het hoofd een vicaris (wat plaatsvervanger betekent)

Wat heeft heer Gijsbrecht ten bate van deze nederzetting (en zichzelf) gedaan? Voor een parochiekerk heeft hij gezorgd, die in 1310 gewijd werd. Ook voor jaarmarkten: het moet wel op zijn verzoek zijn geweest dat de bisschop, eveneens in 1310, drie jaarmarkten in IJsselstein instelde en aan alle bezoekers vrijgeleide beloofde — een maatregel om deelname aan die markten voor handelaars aantrekkelijk te maken. Heeft Gijsbrecht ook aan gunstige woonrechten gedacht oftewel aan een stadsrecht, zoals Wijk bij Duurstede dat in 1300 van zijn heer gekregen had? In 1310 wordt de plek, waarheen de kerk van Eiteren wordt overgebracht, door hem nog gewoon „locum sive fundum meum in Iselsteyn" genoemd, vage omschrijvingen die je niet vanzelfsprekend met stad(je) kunt vertalen.

De kerkwijding vond plaats op Pasen 19 April 1310 en geschiedde door de Utrechtse wijbisschop Joannes Scopia (Johan van Konstanz). Guy van Avesnes, gekozen bisschop, was immers net als zijn voorgangers en opvolgers een politieke figuur die trouwens volgens beproefd recept pas na het nodige geharrewar de zetel van Willibrord beklommen had. De geestelijke zaken werden toevertrouwd aan de hulpbisschoppen waarvan de wijbisschop (zoals zijn titel reeds aanduidt) zorg droeg voor de wijdingen: toediening van bepaalde sacramenten en consecraties van kerken en andere materiële goederen. Na de inwijdingsplechtigheid die, naar Middeleeuwse trant, een volle dag duurde, hield de parochie van Maria-ten-Hemelopneming te Eiteren op te bestaan en was de stichting van de parochie van IJsselstein een feit. Deze parochie verkreeg het patronaat van de H. Nicolaas, een heilige wiens verering door de Abdij van Werden in ons land werd geïntroduceerd. Deze Abdij bezat, zoals bekend, land in Eiteren. De kerk van Eiteren werd een kapel met aan het hoofd een vicaris (d.i. plaatsvervanger).

Nadat in 1309 of 1310 de Nicolaaskerk in IJsselstein gereed komt, gaan de parochierechten over naar deze nieuwe kerk en blijft de kerk van Eiteren in gebruik als Mariakapel, waarin de diensten worden verzorgd door een vicaris, aangesteld door het Utrechtse kapittel van Sin te Marie. De speciale devotie van de kanunniken van Sinte Marie voor de moeder van Jezus en de smeekbeden om genezing van de bewoners van het zg. Lazarushuis (een tehuis voor melaatsen in de onmiddellijke omgeving van de kapel) moeten de basis gevormd hebben voor het ontstaan van de sterk verbreide devotie tot "Maria van Eiteren". In 1399 wordt door de paus de oprichting bekrachtigd van een Broederschap ter ere van O.L. Vrouw van Eiteren.

Bij oorkonde van 7 November 1319 word Gijsbrecht door Otto , heer van Kuic beloond met de hoge heerlijkheid van dit gebied, namelijk op de ene IJsseloever van opburon tot Snoodelhoek, op de andere van den Ouden Ghoyne tot Fellenoorde . Merkwaardigerwijs word deze zelfde hoge heerlijkheid in 1327 aan dezelfde Gijsbrecht in leen gegeven door Willem III, graaf van Holland . Dit komt omdat in 1326 of 1327 Oto van Kuik dit Stichtse leengoed (behalve de burcht , die al Hollands was) met al zijn vele andere lenen en manschappen in het Sticht, verkocht aan Willem III . Daarbij verzocht hij zijn leenheren er de graaf mee te belonen. Van die laatste beloning kwam in de practijk natuurlijk niets en Holland beschikte er verder over als over vrij goed . 

Hiermee was IJsselstein geheel en al leenroerig aan Holland geworden. Zo blijkt, dat de landstrook, die later de baronie IJsselstein uitmaakte en die oorspronkelijk tot het Sticht behoorde, al vroeg aan die invloed werd onttrokken en onder Holland kwam. De medeplichtigheid aan de moord op Floris V, met als gevolg verbeurdverklaring en verbanning, was slechts een korte episode, waarop spoedig herstel volgde en toenemende rijkdom.