de tijdlijn van de geschiedenis van IJsselstein

Er stond een kerk die in 1200 als reeds lang bestaand wordt vermeld. Gewijd aan Maria ten Hemelopneming (Beata Maria A(s)- censio) was het de parochiekerk voor uitgestrekt gebied, tot in 1217 de Utrechtse bisschop Otto II van Lippe toestemming gaf voor de bouw van een kerk in het Gein (dat zich van Eiteren afscheidde). Wanneer de kerk van Eiteren precies is gesticht, is niet bekend.

Dat Arnoud van Amstel al eerder in het IJsselsteinse gebied actief was, daarvan is maar één oudere aanwijzing bekend, en die dateert dan nog pas uit 1277, toen hij het recht van rechtspraak in Eiteren verwierf. Bovendien vermeldde zijn zoon Gijsbrecht in het zojuist genoemde stuk van 1279, dat niet alleen zijn vader, maar ook al zijn „voervaders" heren van Benschop, half Polsbroek en „tot IJselsteyne" geweest waren, maar dat zou ook op familie van moederszijde kunnen slaan. De nederzetting IJsselstein, die naar het kasteel genoemd lijkt — het valt in dit verband wel op dat reeds in 1279 van Eiteren wordt gezegd, dat het in het land van IJsselstein ligt — zal wel vanzelf aan de voet van de burcht ontstaan zijn, maar moet toch al gauw volgens aanwijzingen zijn aangelegd.

Kasteel IJsselstein is vermoedelijk in het derde kwart van de 13e eeuw gebouwd. Het is waarschijnlijk door Gijsbrecht van Amstel gebouwd, die zich in 1279 als eerste "Van IJsselstein" noemde en sprak over "mijn slot". Zijn vader was toen nog in leven. Hoe dit eerste kasteel er uitzag, is niet bekend. Het was in ieder geval in 1297 sterk genoeg om een belegering van een jaar te doorstaan.

Op 9 September 1277 kocht Arnaud van Amstel het gerecht Eiteren aan weerszijden van de IJssel met cijns, voer en visserij van Walter Uten Goye , met goedvinden van Johan van Kuik, die zelf voor deze goederen weer leenman was van het Sticht, ' 

Kort daarna; in 1279 was de burcht IJsselstein gebouwd of liever herbouwd , waarschijnlijk door Arnouds zoon Gijsbrecht, zich van IJsselstein noemende. In een akte van 1279 spreekt hij over zijn 'voorvaders, die heren waren van Benschop, (Noord) Polsbroek en IJsselstein "dat daor toe behoort". Bij deze burcht, die en Hollands leen was, kwam in de 14e eeuw IJsselstein tot grote bloei, in 1351 had het stadsrechten (Het Gein, dat niets geworden is, reeds in 1294).

Heren van IJsselstein

Beknopte genealogie van de heren van Amstel

Als in 1279 Gijsbrecht, heer van IJsselstein, verschillende goederen in leen ontvangt van het kapittel van St. Marie te Utrecht, zegt hij in een brief, dat reeds zijn ouders en voorouders heren geweest zijn van Benschop, Noord Polsbroek en IJsselstein. Deze Gijsbrecht was de zoon van Arnoud van Amstel, heer van IJsselstein, en kleinzoon van Gijsbrecht III van Amstel, die volgens overlevering gehuwd was met Bertrade, dochter van heer Jan van IJsselstein, uit het geslacht der oorspronkelijke heren. (Spaen, pag. 29-30; de Geer, pag. 113.)

In 1293 werd door Agnes weduwe van Ridder Werenbold Vlaminck een vicarie gesticht in de kerk te Eiteren, waarvan de vicaris werd aangesteld door het Kapittel van St. Marie te Utrecht, dat in deze landstreken veie eigendommen, rechten en tienden bezat. Het kerkje te Eiteren bleef parochiekerk tot het begin der 14e eeuw, toen nabij het Kasteel IJsselstein een nieuwe kerk, waarop alle Kerspelrechten van Eiteren overgingen, werd gebouwd. Het kerkje of kapel te Eiteren bleef bestaan en is ver buiten IJsselstein beroemd geworden door de vereering van het miraculeuse Mariabeeldje, genaamd „ONZE LIEVE VROUW VAN EITEREN”. De oorsprong van de devotie tot „Onze Lieve Vrouw van Eiteren" is onbekend. Geen oorspronkelijke documenten zijn daaromtrent bekend.