Onderwerpen

Er heeft ruim 600 jaar een kasteel in IJsselstein gestaan, waarvan nu alleen de Looiertoren nog overeind staat. De meest gangbare opvatting is dat de eerste versie van het kasteel door de van Amstels rond 1270 is gebouwd. Er schijnt echter ook een document uit 1144 te zijn waarin een 'steyn' aan de IJssel wordt geschreven. Over dit kasteel is veel terug te vinden in de artikelen en publicaties over IJsselstein en omstreken.

1144: Het 'Steijn aan de IJssel' wordt het eerst genoemd in een document uit 1144. Wanneer en door wie het precies gebouwd is, is niet bekend. In latere plaatjes en artikelen wordt ook gesproken over "het Slot" of "de Hof" of "het Kasteel". Van de eerste versie van het Kasteel is niets bekend.

1270: Over het algemeen wordt aangenomen dat de tweede versie van "het Kasteel" rond 1270 is gebouwd op verzoek van Gijsbracht van Amstel.

1279-1364 de Van Amstels: Gijsbrecht van Amstel en zijn nakomelingen zijn kasteelheer / kasteelvrouwe in een onrustige tijd met veel belegeringen.

1297-1298 de belegering van het kasteel: Heldhaftige daden bij de belegering van het Kasteel, die de basis waren voor de roman "Fulco de Minstreel" van Johan C. Kieviet.

1364-1558 de Van Egmonds: Opnieuw een tijd van oorlog en strijd met de bisschoppen van Utrecht.

1417 Verwoesting van het kasteel: Volledige verwoesting van het kasteel met daarna werd tussen 1466 en 1470 de derde versie van het kasteel gebouwd in de stijl zoals wij die kennen van diverse etsen en tekeningen.

1558-1798 de Oranje Nassau's: Relatieve bloeiperiode onder beheer van de Oranje Nassau's.

1769 aanleg van de tuinen: Uitgebreide beschrijvingen van de tuinen rond het kasteel.

1795-1813: Nederland onder Frans bestuur. Het kasteel wordt bewoond door notabele personen.

1887/1888: de Verkoop en sloop van het kasteel: Ondanks diverse pogingen van belangrijke personen blijft alleen de Looiertoren over. De rest van het kasteel is afgebroken en verkocht als bouwmateriaal.

1997: inrichting van het Kasteelpark

Bronnen: collectiebank - foto's  --  collectiebank - documenten  --  collectiebank - kranten  --  collectiebank - intern  --  wikipedia  --  kastelen_in_nederland -- rijksmonumenten -- monumentenregister -- monumentenregister

Toren en gebied vormen het restant van het kasteel IJsselstein waarvan de oudste datering al vóór 1296 is opgetekend. De bekendste bewoners van het kasteel kwamen van het geslacht 'van Amstel' dat vanuit het kasteel vanaf 1300 de stad stichtte en zich toen 'van IJsselstein' (burcht aan de IJssel) ging noemen. 

In 1297 is het kasteel een jaar lang belegerd geweest en verdedigd door de vrouw van Gijsbrecht van IJsselstein, Bertha van Heukelom. Door de vele daarop volgende verwoestingen tijdens belegeringen in de periode van de 'Hoekse en Kabeljauwse twisten' weten we pas vanaf de periode na 1480 hoe het kasteel er heeft uitgezien. 

Het omgrachtte kasteel lag tegen de vestingmuren van de latere stad en kreeg in de zeventiende eeuw met een grondoppervlakte van 3600 m2 zijn grootste omvang. Het had een veelhoekige plattegrond, met woonvleugels aan de zuid-, oost- en noordoostzijde en de bewaard gebleven traptoren aan de noordwestzijde. Op de noordelijke hoek bevond zich een uitbouw met 3-zijdige sluiting met één d-vormige en twee ronde torens op de hoeken. De oorspronkelijke hoofdtoegang bevond zich aan de noordoostzijde en was bereikbaar via een voorburcht, de 'Hofkamp' genoemd. Na 1511 heeft het kasteel zijn verdedigingsfunctie verloren en is na gestaag verval vanaf 1700 m 1888 gesloopt.

De Looierstoren is bewaard gebleven vanwege de fraai gemetselde Tudorbogen die het trapgewelf vormen. Buiten de kasteelfundamenten is er sprake van een rijk bodemarchief op het kasteelterrein.

Bronnen: collectiebank - documenten  --  collectiebank - kranten  --   monumenten.nl

De Eiterse kapel is gebouwd tussen 1310 en 1340 op het kerkhof dat behoorde bij de parochiekerk van veel ouder datum maar waarvan de precieze locatie niet bekend is. Eiteren wordt vanaf de Karolingische tijd genoemd en de plek was in de Romeinse tijd al bewoond. Het maakte in de tiende eeuw deel uit van de gouw 'Lek en IJssel' waarvan de oostelijke grens zich hier bevond en de westelijke bij IJsselmonde. 

Na stichting van de stad IJsselstein door Gijsbrecht van Amstel vanaf 1300, anderhalve kilometer stroomopwaarts van de Hollandse IJssel. verloor Eiteren zijn streekfunctie en verviel het tot buurtschap. De parochiekerk ging over naar IJsselstein (1310) en te Eiteren werd de kapel gesticht, gewijd aan Maria-ten-Hemelopneming. 

In 1342 wordt door Gijsbrecht van Amstel in Eiteren, voor pelgrims op doorreis een cistercienzerklooster gesticht dat at in 1348 wordt verwoest. Eiteren werd vooral bekend door de stichting van een melaatsenhuls (tussen 1447 en 1483) waaraan een broeder- en zusterschap verbonden was. De plaats werd centrum van een Mariaverering waarbij het mirakelbeeld van 'Onze Lieve Vrouwe van Eiteren' centraal stond. 

Jaarlijks kwamen rondtrekkende leprozen ter bedevaart. Na de beeldenstorm van 1579 is de kapel tot de fundamenten afgebroken. De pelgrimage werd als paaps bijgeloof afgeschaft maar bleef heimelijk tot in de negentiende eeuw bestaan. Het melaatsenhuls werd m 1684 afgebroken. In 2002 zijn de teruggevonden fundamenten van de kapel gedeeltelijk opgemetseld. 

De in 1936 in ere herstelde processie (ommedracht) voert het bewaard gebleven mirakelbeeld jaarlijks op de zondag rond 24 juni langs deze plek.

In de officiële kunstwetenschap wordt het beeldje van O.L.V. van Eiteren steeds gedateerd rond 1200. Tot aan de sluiting der Eiterse kapel in 1579 zou het beeldje daar gebleven zijn.

Het kerspel of kerkdorp strekte zich uit tussen de grenzen der parochies Jutfaas, Vreeswijk, Lopik, Benschop en Heeswijk, over de buurtschappen of tegenwoordige polders in den lande van IJsselstein en tot 1217 ook over de landen van Rijpikkerwaard en het Gein, voor welke beide in het laatst genoemd jaar een eigen parochie werd gesticht. In 1293 werd door Agnes weduwe van Ridder Werenbold Vlaminck een vicarie gesticht in de Kerk te Eiteren, waarvan de vicaris werd aangesteld door het Kapittel van St. Marie te Utrecht, dat in deze landstreken vele eigendommen, rechten en tienden bezat.° Het kerkje te Eiteren bleef parochiekerk tot het begin der 14e eeuw, toen nabij het Kasteel IJsselstein een nieuwe kerk, waarop alle kerspelrechten van Eiteren overgingen, werd gebouwd.

In 1310 is de parochie Maria ten hemelopneming overgegaan in de parochie van H. Nicolaas. Als 'kapel van Eiteren' voort blijven bestaan tot 1579. In 1684 is deze kapel afgebroken.

Bronnen: collectiebank - foto's  --  collectiebank - documenten  --  collectiebank - kranten  --  collectiebank - intern